Od autora

To mój własny ziemski Eden, gdzie wszystko się zaczęło – gdzie zacząłem się ja.

Z przedmowy do książki

W 1925 roku w tej samej małej miejscowości urodziły się obie babki autora. Ta książka próbuje odtworzyć losy Gruszowa i przywrócić mu tożsamość, bo wieś „gdzieś w Małopolsce” bywa miejscem bez wyraźnego charakteru.

Są w niej chłopskie rody, dwory i proboszczowie, ale też szewc z Równi, krawcowa, której mąż zginął w Miednoje, i nauczycielka, która ukrywała w mieszkaniu angielskiego pilota.

Obraz olejny: jeźdźcy w czerwonych kaftanach na koniach, tłum w barwnych strojach na wiejskim rynku. — „Wesele w Bronowicach”, Włodzimierz Tetmajer, 1912. Obraz towarzyszy przedmowie autora.

Pamięci tych, którzy tu żyli, i dla tych, co po nich przyjdą.Dla mojego syna Cyryla

Miejsce

Wieś na dziale, nad Stradomką

Gruszów leży na granicy Beskidów Zachodnich i Pogórza Wielickiego. To teren raczej pagórkowaty niż górzysty, wzniesienia sięgają około 550 metrów. Rzeki i potoki, zwane tu debrzami, tną go na dolinki. Ze zboczy, które mieszkańcy nazywają dziołami, widać Beskid Wyspowy, krajobraz porównywany przez autora do Toskanii.

W dolinach tuż przy ziemi zalegają mgły, jesienią i zimą wieją silne wiatry halne. W sadach rosną jabłonie, z których słynie cała gmina Raciechowice. Mimo nazwy żadne warzywo ani owoc nie dominowały tu w uprawach.

Wieś jest najdalej na zachód wysuniętą miejscowością powiatu myślenickiego. Na jej terenie przecinają się granice powiatów bocheńskiego, wielickiego i limanowskiego, a od wieków kręci się w orbicie Krakowa.

Barwna mapa katastralna wsi Gruszów z 1847 roku, z polami, drogami i lasami. — Mapa wsi Gruszów, kataster galicyjski, 1847

Widok z gruszowskich działów: pagórkowate pola, sady i bielone wapnem chałupy kryte słomianą strzechą, a w oddali góry Beskidu Wyspowego. Schemat bez skali, kolejność i wysokości umowne. Wysokość podano tylko dla Grodziska.

ŁopieńKostrzaCiecieńŚnieżnicaGrodzisko 618 m

ŁopieńKostrzaCiecieńŚnieżnicaGrodzisko · 618 mchałupa ze strzechą

Dzieje

Od grodu na Grodzisku po lata wojny

V w. p.n.e.
Gród na Grodzisku
Na szczycie Grodziska (618 m), nad brzegiem Stradomki, stał drewniany gród obronny, prawdopodobnie celtycki. Wykopaliska wydobyły z niego broń z V wieku przed naszą erą.
XIII w.
Początek wsi, klasztor i legenda
W 1241 roku cystersi osiedlili się w Szczyrzycu u stóp grodu. O fundacji klasztoru opowiada legenda o grajku, diable i worku złota. Głaz, który diabeł zrzucił, leży do dziś w Krzesławicach jako Diabli Kamień.
1340
Pierwsza wzmianka
Rejestr świętopietrza zapisuje parafię Gruszów i 210 mieszkańców. Jak na tamte czasy to wieś spora, a istnienie parafii wskazuje, że jest starsza niż ten dokument.
1460
Wieś w posagu rodziny Rejów
Barbara, córka Sławca z Topoli, wnosi wsie, wśród nich część Gruszowa, do posagu rodziny Rejów z Nagłowic. Jej wnuk Mikołaj Rej zarządzał nimi po babce i może nawet tu bywał.
lata 40. XV w.
Cztery folwarki
Gruszów ma cztery rycerskie folwarki, jedne z pierwszych w okolicy. Majątek jest rozdrobniony między wielu właścicieli i takim pozostanie przez stulecia.
1772
Galicja
Po pierwszym rozbiorze wieś trafia do monarchii habsburskiej i do cyrkułu bocheńskiego. Ten porządek trwa ponad sto lat.
1846
Krwawe zapusty
Powstanie krakowskie, bitwa pod Gdowem i rabacja galicyjska widziane z perspektywy Gruszowa i okolicy. O tamtych wydarzeniach opowiada osobny rozdział.
1848
Uwłaszczenie
Chłopi dostają prawo własności do ziemi, którą uprawiali, a pańszczyzna znika.
1937
Straż pożarna
Po latach walki z ogniem na własną rękę rada gromadzka postanawia utworzyć we wsi jednostkę. Pożary drewnianych chałup były tu zmorą.
1939–1945
Wojna i okupacja
Lata okupacji niemieckiej w Gruszowie i okolicy oraz losy mieszkańców w czasie wojny. O tych czasach opowiadają całe rozdziały.

Codzienność

Izba czarna, izba biała

Czarno-biała fotografia: wiejska droga prowadząca do chałupy krytej strzechą, w oddali wóz. — Droga do Gruszowa, fot. z pocz. XX w., aut. Witold Romer

Tłum w świątecznych strojach na wiejskiej drodze podczas odpustu. — Odpust w Gruszowie, fot. z pocz. XX w., aut. Witold Romer

Rodzinny portret: kobieta z kwiatami w haftowanym gorsecie i dwoje starszych ludzi w strojach regionalnych. — Anna i Teodor Pietruszkowie z córką, 1913

Dom zagroda

Chałupy stawiano z drewna na kamiennym fundamencie, ściany bielono wapnem, a dach kryto słomą. Pod jednym dachem mieszkali ludzie i bydło. Wysoki próg chronił przed wodą, a niskie drzwi zmuszały do pochylenia głowy, co oznaczało szacunek dla domu.

Stół kuchnia

Na śniadanie, obiad i kolację jadano barszcz, białą zupę na zakwasie mącznym. Do tego bryjka, prażucha zwana dziadkami i wojtole, ciemnoszare kluski z tartych ziemniaków. Mięso było świętem, a deserem jabłka, gruszki i śliwki z przydomowych sadów.

Strój tożsamość

Gruszów nie miał własnego stroju, nosił uproszczony strój krakowski zachodni. Czarne, długie sukmany Gruszowian były znakiem rozpoznawczym w innych wsiach. Mężatki zakrywały włosy kolorowymi łoktuskami, a na szyjach błyszczały korale.

Słowniczek gruszowski

dział: Zbocze, z którego widać Beskid Wyspowy. Dział to także część wsi z dawnym dworem Gruszów Wielki.
debrza: Dolinka rzeki lub potoku wcięta między wzgórza.
zapusty: Gwarowa nazwa karnawału, który w 1846 roku skończył się krwawo.
izba czarna: Główna izba z piecem, gdzie się gotowało, jadało i spało.
izba biała: Izba świąteczna, używana latem i podczas uroczystości.
zapiecek: Miejsce za piecem, gdzie spały dzieci, bo ciepło trzymało się długo po wygaśnięciu ognia.
wojtole: Ciemnoszare kluski z tartych ziemniaków.
prażucha: Mączna potrawa, w Gruszowie zwana dziadkami.
łoktuska: Kolorowa chusta, którą latem zakrywały włosy mężatki.
kopa: Miara plonów, sześć mendli. Mendel to dziesięć snopków, więc kopa ma ich sześćdziesiąt.

W książce

Co jest w środku

Najedź na rozdział, żeby go rozwinąć. Kliknij, żeby zostawić otwarty. Kliknięcie poza spisem odpina rozdział.

Dlaczego powstała ta książka. Dwie babki urodzone w 1925 roku w tej samej wsi i próba odnalezienia własnej tożsamości przez historię rodzinnego miejsca.
„Wesele w Bronowicach”, W. Tetmajer, 1912
Położenie na granicy Beskidów Zachodnich i Pogórza Wielickiego, gleby, lasy, zwierzęta i ryby ze Stradomki. Gmina Raciechowice i wieś, w której zbiegają się cztery powiaty.
Żniwa, fot. międzywojenna, aut. Witold Romer
Od Homo sapiens do grodu na Grodzisku, cystersów ze Szczyrzyca i lokacji na prawie niemieckim. Skąd może się brać nazwa Gruszów i dlaczego jeden z przysiółków nazywa się Mogiłki.
Kompleks zabudowań zakonu cystersów w Szczyrzycu
Wieś nie miała jednego dziedzica. Własność rozdrobniona między wiele rodów, trzy większe majątki i losy Gruszowa Wielkiego zwanego Działem, od rodziny Benoë po następnych właścicieli.
Jego cechą charakterystyczną było rozdrobnienie własności ziemskiej pomiędzy wielu właścicieli niemal od początku istnienia wsi.
Dwór Gruszów Wielki, na Dziale, fot. lata 20. XX w., aut. Jan Szczęsny Płatkowski, Muzeum Etnograficzne w Krakowie
Drewniane chałupy, izba czarna i biała, sień, komora. Malowane skrzynie wianne, sienniki, kołyski pod powałą i dom, w którym mieszka nawet dziesięć osób.
Droga do Gruszowa, fot. z pocz. XX w., aut. Witold Romer
Rok gospodarski od orki do omłotów. Sierp i kosa, cepy, len moczony w wodzie i przędziony na kołowrotku, ziemniaki, które od XIX wieku karmiły ludzi i zwierzęta.
Żniwa w Żerosławicach, pocz. XX w., aut. Witold Romer
Kasze, barszcz na zakwasie, bryjka, wojtole i zacierka. Sól była droga, mięso świąteczne, a słodycz dawał miód i owoce z sadu.
Zabawa przed starą strażnicą w Gruszowie, 1938
Uproszczony strój krakowski zachodni z góralskimi serdaczkami. Czarne sukmany, filcowe kapelusze, haftowane gorsety, łoktuski i korale.
Anna i Teodor Pietruszkowie z córką, 1913
Rok 1846: powstanie krakowskie, bitwa pod Gdowem i rabacja galicyjska widziane z perspektywy Gruszowa i okolicy.
„Bitwa pod Gdowem”, fragment, Mieczysław Wątorski, 1965
Parafia o rzadkim wezwaniu Rozesłania Świętych Apostołów, znana od 1340 roku. Zwyczaje i ludowa pobożność, w tym obraz Matki Bożej, który raz w roku wędrował od domu do domu.
Drewniany kościół w Gruszowie na pocz. XX w.
Nagrobki jako lokalne rękodzieło i samorodna sztuka kamieniarska, wyrastająca ze średniowiecznych latarni umarłych. Wyjątkiem są pomniki proboszczów z miejskich warsztatów.
Obiekty te stanowią wybitny przykład lokalnego rękodzieła i samorodnej sztuki kamieniarskiej.
Nagrobek skrzyniowy i nagrobek kolumnowy
Trzy zachowane kapliczki: z 1835 roku fundacji Nowaków, z 1856 roku na Dziale i z 1882 roku fundacji Serafinów. Piaskowiec, polichromia i baroczne wpływy w sztuce ludowej.
Kapliczki były otaczane troską i szacunkiem – regularnie dekorowano je świeżymi kwiatami.
Kapliczka Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, 1835
Od szkół trywialnych Marii Teresy, przez autonomię galicyjską i polonizację szkolnictwa, po fotografie kolejnych budynków szkoły w Gruszowie.
Mali Gruszowianie, w tyle po lewej Karol Wierzgoń, 1940
Suche lata, drewniane chałupy i częste pożary. Decyzja z 1937 roku o utworzeniu jednostki, zabawy przy starej strażnicy i strażacka pieśń na sześćdziesięciolecie.
Zabawa przed starą strażnicą w Gruszowie, 1938
Karczma, młyn, sklep i gospodarstwa w żydowskich rękach. Dawne sąsiedztwo i jego losy w Gruszowie.
Losy dworów w sąsiednich Żerosławicach i ich mieszkańców w czasie okupacji niemieckiej, opowiedziane m.in. ze wspomnień dziadka autora.
Spalony przez Niemców dwór w Żerosławicach, fot. z pocz. XX w., aut. Witold Romer
Wrzesień 1944. Amerykański bombowiec B-17 „Flak Happy Baby” i jego załoga w okolicy Gruszowa.
Historia Reginy Łaciakowej, krawcowej z Gruszowa, i jej męża Teofila. Pamięć o nich w gruszowskiej społeczności.
Losy młodego gruszowianina w czasie wojny i w pierwszych latach powojennych.
Jan Broda, szewc urodzony w 1915 roku: życie w czasie wojny i powojenna działalność na rzecz wsi.
Chłopska rodzina, która wykształciła syna na prawnika, i jej dalsze losy. Gruszowska historia przez pryzmat jednej rodziny.
Dwór Bilińskich w Mierzniu, własność rodziny Banachów
Źródła książki: monografie powiatu myślenickiego, opracowania o ziemi raciechowickiej, wspomnienia gruszowian i dokumentacje konserwatorskie.

Archiwum

Twarze i miejsca z fotografii

Drewniany kościół w Gruszowie na pocz. XX w.

Mali Gruszowianie, w tyle po lewej Karol Wierzgoń, 1940

Żniwa w Żerosławicach, pocz. XX w., aut. Witold Romer

Odpust w Gruszowie, fot. z pocz. XX w., aut. Witold Romer

Zabawa przed starą strażnicą w Gruszowie, 1938

Droga do Gruszowa, fot. z pocz. XX w., aut. Witold Romer

Zdjęcia z kolekcji Witolda Romera dzięki uprzejmości Barbary Romer. Podpisy i źródła zdjęć przepisano z książki.

Pobierz

Gruszów w twoich rękach

Autor chciał uporządkować własne korzenie i przywrócić pamięć o ludziach, którzy tu żyli. To opowieść o przodkach, ich usposobieniu, zajęciach i wyglądzie oraz o zdarzeniach, w których brali udział.

Bezpłatnie · PDF · ok. 113 MB